ਮੁੰਬਈ, ਫਰਵਰੀ 5: “ਐ ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ…” ਗੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਵੀ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਾਦੂ ਸੀ ਜੋ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਮ ਕਰ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਪੁਰਾਣੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਉਹੀ ਦੇਸ਼ਭਕਤੀ ਦੇ ਰਸ, ਉਹੀ ਮਿੱਠਾਸ ਅਤੇ ਜੋਸ਼-ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਰ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ। ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ (ਰਾਮਚੰਦਰ ਨਾਰਾਇਣ ਜੀ ਦਵਿਵੇਦੀ) ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਜਗ੍ਹਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
6 ਫਰਵਰੀ 1915 ਨੂੰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬੜਨਗਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ ਦੀ ਜਯੰਤੀ ਅੱਜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਵੁਕ ਦੇਸ਼ਭਕਤੀ ਗੀਤ ‘ਐ ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ’ ਲਿਖਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ 1962 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ।
ਲਖਨਉ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੁੰਬਈ ਆਏ। ਫਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਛੋਟਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ ਨਾਮ ਅਪਣਾਇਆ। ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1939 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇਖ ਕੇ ਬੋੰਬੇ ਟਾਕੀਜ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 200 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾਵਾਰੀ ਵੇਤਨ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਇੱਥੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 71 ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਲਗਭਗ 1700 ਗੀਤ ਲਿਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਗੀਤ ਦੇਸ਼ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। 1940 ਵਿੱਚ ਆਈ ਫਿਲਮ ‘ਬੰਧਨ’ ਦਾ ਗਾਣਾ ‘ਚਲ ਚਲ ਰੇ ਨੌਜਵਾਨ’ ਇਤਨਾ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। 1943 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ‘ਕਿਸਮਤ’ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੂਮਿਗਤ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਸਮਝਿਆ।
‘ਐ ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ’ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਗੀਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਹੁਤ ਭਾਵੁਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ ਨੇ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਗੀਤ ਸੁਣਾਇਆ, ਤਾਂ ਲਤਾ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਪਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਗਾਉਣ ਲਈ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਰਿਹਰਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੀਪ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿਣਗੇ। ਲਤਾ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਡੂਏਟ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ ਵੀ ਹੋਣ। ਰਿਹਰਸਲ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਭੈਣਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਗਾਇਆ, ਪਰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸ਼ਾ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਤਾ ਨੇ ਅਕੇਲੇ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਗਾਇਆ।
26 ਜਨਵਰੀ 1963 ਨੂੰ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ‘ਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੇ ਇਹ ਗੀਤ ਗਾਇਆ। ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਮੰਚ ‘ਤੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਸਰਵਪੱਲੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਨ। ਗਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣੇ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਰ ਅੱਖ ਨਮ ਹੋ ਗਈ। ਨੇਹਰੂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਆਂਸੂ ਵਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਗੀਤ ਖਤਮ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਇਸ ਗਾਣੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।”
ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 1997 ਵਿੱਚ ਦਾਦਾਸਾਹੇਬ ਫਾਲਕੇ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖਦਾਈ ਸੀ। ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਿਧਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲਕਵਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸੰਤਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕੇਲਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਪ੍ਰਦੀਪ ਕੁੰਡਲੀਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ।
11 ਦਸੰਬਰ 1998 ਨੂੰ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ ਦਾ ਨਿਧਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ 2011 ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ‘ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ ਸਮਮਾਨ’ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।