ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਫਰਵਰੀ 19: ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਕਲਮਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਕ ਡਾਕਟਰ ਨਾਮਵਰ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ‘ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ’ ਗੜ੍ਹੇ, ਸਗੋਂ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਛਾਪ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਫਲ ਰਹੇ।
ਡਾਕਟਰ ਨਾਮਵਰ ਸਿੰਘ ਦਾ 19 ਫਰਵਰੀ 2019 ਨੂੰ 92 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹਨ।
28 ਜੁਲਾਈ 1926 ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਚੰਦੌਲੀ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਜੀਯਨਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਨਾਮਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਕ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੇਖਨ ਬੇਬਾਕ, ਗਹਿਰਾਈ ਵਾਲਾ, ਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਖਰ ਬੁੱਧੀਮਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸਾਲ 1941 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਮਿਤ੍ਰ’ ਪੱਤਰਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਗਤਿਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣੀ। ਕਾਸ਼ੀ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਐਮਏ ਅਤੇ ਪੀਐਚਡੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਧਿਆਪਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਆਚਾਰਯ ਹਜਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਵਿਵੇਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਗਹਰੀ ਸਮਝ ਜਗਾਈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮੀਲ ਦਾ ਪੱਥਰ ਸਾਬਤ ਹੋਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ’ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਲ 1959 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਨਵਾਜ਼ਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ‘ਛਾਯਾਵਾਦ’ ਵਿੱਚ ਛਾਯਾਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਦੂਜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਖੋਜ’ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਛਿਪੀਆਂ ਵੈਕਲਪਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ’ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਨ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ‘ਵਾਦ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ’ ਸਾਹਿਤਕ ਬਹਸਾਂ, ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ।
ਡਾਕਟਰ ਨਾਮਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤਿਵਾਦ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਨਵੇਂ ਸਾਹਿਤਕ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਰਦੂ, ਬੰਗਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਰੰਗਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਜਨਯੁਗ’ (ਸਾਪਤਾਹਿਕ) ਅਤੇ ‘ਆਲੋਚਨਾ’ (ਤ੍ਰੈਮਾਸਿਕ) ਜਿਹੀਆਂ ਪੱਤਰਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ।
ਡਾਕਟਰ ਨਾਮਵਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਨਾਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਲ 1959 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਟਿਕਟ ‘ਤੇ ਚੰਦੌਲੀ ਤੋਂ ਲੋਕਸਭਾ ਚੋਣ ਲੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੀਐਚਯੂ ਤੋਂ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡਣੀ ਪਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਗਰ, ਜੋਧਪੁਰ ਅਤੇ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਜੇਐਨਯੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਕਸ਼ ਰਹੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਨਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ।