ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਅਪ੍ਰੈਲ 15: ਸਾਰੰਗੀ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਉਸਤਾਦ ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ। ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ‘ਸਾਰੰਗੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਛੂਈਆਂ, ਬਲਕਿ ਸਿਨੇਮਾ ਅਤੇ ਪਾਪ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਮਾਲ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਸਤਾਦ ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1940 ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸੀਕਰ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਉਸਤਾਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਉਸਤਾਦ ਗੁਲਾਬ ਖਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਕਠੋਰ ਸਾਧਨਾ ਸਿਖਾਈ। ਸਿਰਫ਼ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੋਲੋ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸਭ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਪਲਬਧੀ ‘ਗਾਇਕੀ ਅੰਗ’ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੰਗੀ ‘ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵਪੂਰਕ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਅਨੁਕਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੰਗੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਥੀ ਵਾਦਯੰਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਤਾਦ ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇਕਲ ਵਾਦਯੰਤਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੰਗੀ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਪਦ ਅਤੇ ਖਿਆਲ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੰਗੀ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਪੂਰਵਾਗ੍ਰਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਛਾਪ ਛੱਡੀ। 1999 ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਫਿਲਮ ‘ਹਮ ਦਿਲ ਦੇ ਚੁਕੇ ਸਨਮ’ ਦਾ ਗੀਤ ‘ਅਲਬੇਲਾ ਸਜਨ ਆਯੋ ਰੇ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰ ਗਿਆ। ਅਸਲੀ ਸਫਲਤਾ ਤਦ ਮਿਲੀ, ਜਦੋਂ ਗਾਇਕਾ ਚਿਤਰਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਐਲਬਮ ‘ਪੀਆ ਬਸੰਤੀ’ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਐਲਬਮ ਜਬਰਦਸਤ ਹਿੱਟ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਵਾਂ ਯੁਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ। ਇਸ ਐਲਬਮ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਮਟੀਵੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵਿਊਅਰਜ਼ ਚੋਇਸ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਉਸਤਾਦ ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਟਲਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਜੌਰਜ ਹੈਰਿਸਨ ਨਾਲ 65 ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਵਾਂ ਆਸਕਰ ਜੇਤੂ ਫਿਲਮ ‘ਗਾਂਧੀ’ ਅਤੇ ‘ਹੀਟ ਐਂਡ ਡਸਟ’ ਵਰਗੀਆਂ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀਆਂ।
2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਜਾਕਿਰ ਹੂਸੈਨ, ਬਿਲ ਲਾਸਵੈਲ ਅਤੇ ਕਰਸ਼ ਕਾਲੇ ਨਾਲ ‘ਤਬਲਾ ਬੀਟ ਸਾਇੰਸ’ ਨਾਮਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਫਿਊਜ਼ਨ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਗ ਆਧਾਰਿਤ ਸਾਰੰਗੀ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਧੁਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਪ ਆਇਕਾਨ ਮੈਡੋਨਾ ਦੇ ਐਲਬਮ ਲਈ ਵੀ ਸਾਰੰਗੀ ਵਜਾਈ ਅਤੇ ਗਿਟਾਰ ਵਾਦਕ ਵੋਰੇਨ ਕੁਕੁਰੁਲੋ ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਉਸਤਾਦ ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਨ ਦਾ ਨਿਧਨ 27 ਨਵੰਬਰ 2011 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਿਰ ਖਾਨ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਬਿਰ ਖਾਨ ਨੇ ‘ਦੰਗਲ’ ਅਤੇ ‘ਜੋਧਾ ਅਕਬਰ’ ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।