ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਫਰਵਰੀ 4: ਪੰਡਿਤ ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਇੱਕ ਐਸੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਥਕ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਦਿਲਾਈ। ਕਥਕ ਸਮਰਾਟ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਫਰਵਰੀ 1938 ਨੂੰ ਲਖਨਊ, ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਲਕਾ ਬਿੰਦਾਦਿਨ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਾਟਿਕਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੋਵਰਧਨ ਲੀਲਾ, ਮਾਖਨ ਚੋਰੀ, ਮਾਲਤੀ ਮਾਧਵ, ਕੁਮਾਰ ਸੰਭਵ ਅਤੇ ਫਾਗ ਬਹਾਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਥਕ ਦੇ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਬ੍ਰਿਜਮੋਹਨ ਨਾਥ ਮਿਸ਼ਰ ਹੈ, ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ‘ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ’ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਲਖਨਊ ਦੇ ਲਫ਼ਫਿਨ ਹਾਸਪਿਟਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਾਸਪਿਟਲ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਲੜਕੀਆਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਮੁੰਡੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਪੜੋਸੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਅਰੇ, ਬ੍ਰਿਜ ਦੇ ਮੋਹਨ ਆਏ ਹਨ। ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਇਕੱਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ।” ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਜ (ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ) ਦੇ ਮੋਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਬ੍ਰਿਜਮੋਹਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ‘ਬ੍ਰਿਜਮੋਹਨ’ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ‘ਬਿਰਜੂ’ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਰਾਮ ਰਾਜਾ ਬਣੇ, ਸ਼ਿਵ ਤਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਸ ਰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਸੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਵੀ ਬ੍ਰਿਜ ਦਾ ਮੋਹਨ ਪਿਆ।”
ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਜਨਮ ਲਖਨਊ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਲਕਾ ਬਿੰਦਾਦਿਨ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਚਨ ਮਹਾਰਾਜ (ਜਗਨਾਥ ਮਹਾਰਾਜ), ਚਾਚਾ ਸ਼ੰਭੂ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਲਛੂ ਮਹਾਰਾਜ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਕਥਕ ਨ੍ਰਿਤਕ ਸਨ। ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਨੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਚਾ ਸ਼ੰਭੂ ਅਤੇ ਲਛੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਥਕ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਵ, ਅਭਿਨਯ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕਲਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਗੋਵਰਧਨ ਲੀਲਾ’, ‘ਮਾਖਨ ਚੋਰੀ’, ‘ਮਾਲਤੀ ਮਾਧਵ’, ‘ਕੁਮਾਰ ਸੰਭਵ’ ਅਤੇ ‘ਫਾਗ ਬਹਾਰ’ ਜਿਹੀਆਂ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਾਟਿਕਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਰਮ ਭਕਤ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ, ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
ਕਮ ਹੀ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਨੇਮਾ ਜਗਤ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਨਾਤਾ ਸੀ। ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਸ਼ਤਰੰਜ ਕੇ ਖਿਡਾਰੀ’ (ਸਤਿਆਜੀਤ ਰੇ), ‘ਦਿਲ ਤੋ ਪਾਗਲ ਹੈ’, ‘ਦੇਵਦਾਸ’, ‘ਗਦਰ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਮ’ ਜਿਹੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ‘ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਮ’ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਕਈ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਲ 1986 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ, ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ, ਕਾਲਿਦਾਸ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆ।
–
ਐਮਟੀ/ਡੀਕੇਪੀ