ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 9 ਅਗਸਤ: 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਖੇਤਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਰਚਸਵ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਨੀਵ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ।
ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 1912 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਰਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਖੋਰਸ਼ੇਦ ਮਿਨੋਚਰ-ਹੋਮਜੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਭਟਕਾਂਦੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਖਨਉ ਦੇ ਮੈਰਿਸ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
9 ਅਗਸਤ 1980 ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ 1930 ਅਤੇ 40 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਬੰਬੇ ਟਾਕੀਜ਼ ਦੀ ‘ਅਚ੍ਯੁਤ ਕਨਿਆ’ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਸਕੋਰ ਅਤੇ ‘ਮੈਂ ਬਣ ਕੇ ਚਿੜੀਆ ਬੋਲੂ ਰੇ’ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ 1920 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗਾਇਕੀ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ‘ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ’ ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਮਾਨੇਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹੋਮਜੀ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਸਿਤਾਰ, ਮੈਂਡੋਲਿਨ ਅਤੇ ਦਿਲਰੂਬਾ ਵੀ ਵਜਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਬੰਬੇ ਟਾਕੀਜ਼ ਦੇ ਸਥਾਪਕ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਰਾਏ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਿਕਸ਼ਿਤ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਏ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਯੋਤਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
1935 ਵਿੱਚ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬੰਬੇ ਟਾਕੀਜ਼ ਸਟੂਡੀਓ ਦੀ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਫਿਲਮ ‘ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਹਵਾ’ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮ ‘ਅਚ੍ਯੁਤ ਕਨਿਆ’ (1936) ਸੀ। 1936 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਲਮ ‘ਜਨਮਭੂਮੀ’ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਭਿਆਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।
ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਪਾਰਸੀ ਸਮੁਦਾਇ ਨੇ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਛੁਪਾ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਰਾਏ ਨੇ ਹੋਮਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਉਹ 1961 ਤੱਕ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਗਾਣੇ ਦੀ ਰਿਹਰਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਘੰਟੇ ਬਿਤਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੈਰ-ਗਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਰਿਹਰਸਲ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ‘ਬਨ ਕੇ ਚਿੜੀਆ’ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1941 ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਬੇ ਟਾਕੀਜ਼ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਨਰਵਾ ਮੂਵੀਟੋਨ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਅਕੇਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਬੱਸ ਤੋਂ ਗਿਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਹੱਡੀ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਫਿਲਮ ਜਗਤ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਹਸਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦਾ 9 ਅਗਸਤ 1980 ਨੂੰ 68 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।